Hanna Temkinowa

Bakunin a problemy filozofii histori


Nota redakcyjna
Poniższa praca pochodzi z tomu Archiwum Historii Filozofii i Myśli Społecznej, t. 7, 1961 "Historia i wolność. Studia z dziejów ideologii XIX wieku" Warszawa 1961 r. W tekście dokonano niewielkich skrótów, opuszczono większość przypisów. Publikacja elektroniczna Anarchistyczne Archiwa 2012.

Michał Bakunin nie był nigdy teoretykiem w wąskim tego słowa znaczeniu; w koncepcjach filozoficznych szukał uzasadnienia dla doraźnych postulatów działania. Nie jest przypadkiem, że Bakunin, który pisał dużo, nie zestawił ani jednej bodajże zakończonej pracy. Wszystkie jego prace są właściwie robionymi na gorąco fragmentami polemik, zarysami rzuconych, lecz nie opracowanych myśli i pomysłów. Nie ma wśród nich ani jednej pracy ściśle filozoficznej, ale we wszystkich zawarte są wątki filozoficzne, które pozwalają na odtworzenie jego poglądów.

Życie Bakunina było niezmiernie burzliwe, jego poglądy zmieniały się wielokrotnie składając się na obraz równie burzliwej ewolucji. U punktu wyjścia tej ewolucji odnajdujemy refleksję nad historią znajdującą się pod wydatnym wpływem Hegla i heglizmu.

Od Fichtego do Hegla

Bakunin zaczął interesować się filozofią heglowską będąc uczestnikiem słynnego w historii rosyjskiej myśli społeczno-filozoficznej kółka Stankiewicza w 1836 r. W listach Stankiewicza do Bakunina odnajdujemy pierwsze wzmianki o lekturze Hegla już w końcu 1835 r., głębsze jednak studia nad Heglem Bakunin rozpoczyna w 1837 r. Z tego okresu pochodzą jego konspekty Filozofii religii, Fenomenologii ducha i Encyklopedii, notatki i zapiski na marginesie tych studiów, kontynuowanych do czasu wyjazdu za granicę w 1840 r.

Odnotowuję ten fakt nie tylko dlatego, że studia te odegrały ogromną rolę w rozwoju intelektualnym samego Bakunina, kształtując na okres kilku lat jego światopogląd. Heglizm był prądem ideowym, który w latach trzydziestych-czterdziestych silnie oddziałał w Rosji na całe pokolenie intelektualistów, wpływając na wytworzenie swoistego, nigdzie chyba w tym czasie poza Rosją niespotykanego klimatu intelektualnego owych lat (1), zaś interpretacja niektórych istotnych tez Hegla, której autorem był Bakunin, zaważyła w znacznym stopniu na "dramacie filozoficznym" młodego Bielińskiego, jeśli nie była wręcz jego źródłem.

Pod wpływem lektury dzieł autora Fenomenologii, reminiscencje poglądów Fichtego, pod których urokiem pozostawali przez pewien czas zgrupowani wokół Stankiewicza młodzi jego współtowarzysze (2), ustępują miejsca formułom heglowskim. W listach, które Bakunin pisał w okresie przedheglowskim do swoich sióstr i przyjaciół, znajdujemy myśli i pojęcia zaczerpnięte od Fichtego, rozważania o "życiu wewnętrznym", życiu jedynie "prawdziwym" w odróżnieniu od fałszywego, pozornego, przemijającego i pozbawionego znaczenia życia "zewnętrznego"; rozważania o sferze spraw idealnych, którą Bakunin w tych listach określa jako "życie wewnętrzne", o sferze spraw szlachetnych i wzniosłych, sferze piękna, wieczności i miłości. Wiele w tych listach, utrzymanych w tonie romantycznej egzaltacji, rozważań o "powołaniu człowieka", polegającym na starym oczyszczaniu się od wszystkiego, co ziemskie, na uszlachetnianiu duchowym, zmierzającym do osiągnięcia stanu, w którym człowiek "staje się godny być ofiarnikiem bezgranicznej miłości". "Życie to miłość; cała forma i siła życia zawarta jest w miłości i z miłości wynika" - wykłada Bakunin w liście do siostry główną myśl dopiero co przeczytanej pracy Fichtego. "Kochać, działać z inspiracji myśli opromienionej uczuciem - oto zadanie życia" - pisze bezpośrednio pod wrażeniem tej lektury.

Uszlachetniona jednostka, dbająca przede wszystkim o wzbogacenie swej jaźni nie powinna jednakże odgradzać się zupełnie od życia zewnętrznego, naturalnego i złego, ziemskiego. Człowiek działający z "inspiracji myśli opromienionej uczuciem" może i powinien zbliżać życie wewnętrzne i zewnętrzne, zło i dobro, dysharmonię i harmonię, aby złączywszy je w jedno - wiecznie zbliżać się do absolutnej wolności i miłości, do "świętej harmonii świata wewnętrznego i zewnętrznego", podnosić ziemię do nieba, realizując w ten sposób "powołanie człowieka" (3). "Osiągnąłem samoświadomość - oświadcza z emfazą Bakunin - nigdy jeszcze nie miałem tak prawdziwej, wyraźnie określonej świadomości samego siebie".

Ale pod wpływem lektury Hegla harmonia wewnętrzna, zdawałoby się już uzyskana na gruncie subiektywizmu fichteańskiego - pryska. Okazuje się, iż była przedwczesna, że stanowiła jedynie słabe przeczucia tej, którą przyniosła filozofia heglowska, że była niedostatecznie "prawdziwa". "Harmonia została rozbita - napisze Bakunin w niespełna rok później - w ciągu prawie pół roku. byłem przedmiotem straszliwych burz, ale przeszły one, poznałem prawdziwą harmonię, tę pełną i całkowitą harmonię rzeczywistości, której nie mogę już utracić". "Życie jest szczęściem" - teraz Bakunin może powtarzać tę fichteańską maksymę, nie zadając jej kłamu, poznał bowiem - jak twierdzi - życie samo, życie prawdziwe. Poprzedni dualizm życia wewnętrznego i zewnętrznego ustępuje miejsca monastycznej interpretacji życia. "Tak, życie samo jest szczęściem; żyć - to pojmować, rozumieć życie", odnotowuje on na marginesie swoich lektur heglowskich. Istotę życia stanowi Duch, który jest absolutną wiedzą, absolutną wolnością i absolutną miłością, a zatem i absolutnym szczęściem. Naturalny człowiek, jak wszystko co naturalne, jest skończonym i ograniczonym momentem tego "absolutnego życia". Nie jest on jeszcze wolny, ale w nim, w jego świadomości, zawarta jest możliwość osiągnięcia pełni wolności i szczęścia. W świadomości bowiem tkwi możliwość i konieczność wyzwolenia - stopień osiągniętej świadomości określa stopień jego człowieczeństwa. Dzięki świadomości człowiek, wyzwala się od przypadkowości, od ograniczoności swej przyrodniczej natury, powracając do swej nieograniczonej duchowej istoty. Człowieka naturalnego oddzielają od rzeczywistości pozory, widma, oddziela go jego bezpośredniość. Nie utożsamia on rzeczywistości i dobra, widzi rozdźwięk między dobrem i złem. Naturalna, nie przeniknięta świadomością strona człowieka skuwa go, oddziela od rzeczywistości, czyni go niewolnikiem przypadku, a przypadek - to fałsz, widmo. Przypadek jest bezsilny wobec prawdziwej rzeczywistości; jedynie widmowe, pozorne interesy i pragnienia podlegają przypadkowości. W rzeczywistym życiu wszystko jest świętą koniecznością. Nie ma więc zła, wszystko jest dobrem. Stąd wniosek o rozumności, racjonalności całej rzeczywistości. "Co rzeczywiste to i rozumne" - podkreśla Bakunin. Duch jest absolutną mocą, źródłem wszelkiej mocy. Rzeczywistość jest jego życiem, a zatem rzeczywistość jest wszechmocna jako wola i dzieło ducha. Bóg nie istnieje poza rzeczywistością - człowiek oddalający się od rzeczywistości oddala się od Boga, konieczności występujące w rzeczywistości są święte, są błogosławieństwem bożym. W poezji, religii, wreszcie w filozofii dokonuje się wielki akt pogodzenia człowieka z rzeczywistością i pogodzenia z bogiem. Człowiek, który przeszedł przez wszystkie te trzy stopnie rozwoju i wychowania, jest człowiekiem doskonałym, wszechmocnym. Rzeczywistość jest dla niego absolutnym dobrem, wola boga - jego uświadomioną wolą.

Przypisy

1) Przejęty filozofią heglowską Bakunin "otwiera nową fazę filozofowania na gruncie rosyjskim" - pisał P. Annienikow, Literaturnyje wospominanija, S. Petersburg 1909, s. 189.

2) Bakunin przetłumaczył i opublikował w "Teleskopie" t. XXIX, 1836, cztery wykłady Fichtego O powołaniu uczonego.

3) "Absolutna wolność", do której osiągnięcia dąży w tym czasie Bakunin, nie ma oczywiście nic wspólnego z jego ideałem wolności, do którego doszedł wiele lat później na gruncie swego anarchizmu. Jest jednak rzeczą charakterystyczną, że Bakunin w studiach filozoficznych wczesnej młodości poszukuje uzasadnienia dążenia do "absolutnej wolności", choć zgoła inaczej, w duchu romantyzmu rozumianej.

 

Od Fichtego do Hegla | Apologia "rozumnej" rzeczywistości | Zasada negacji |Apologia spontanicznego rozwoju dziejów



[strona główna] [biografia] [pisma] [opracowania] [ikonografia] [bibliografia] [odnośniki] [redakcja]
Strony Internetowe Trojka Design  © 2001-2013 rozbrat.org