Wiktor Rysak

Antropologia filozoficzna i myśl polityczna Michaiła Bakunina

Nota redakcyjna
Praca magisterska obroniona w czerwcu 2009 r. na Uniwersytecie Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie na Wydziale Filozofii i Socjologii. Praca opublikowana za wiedzą i zgodą autora.


ZAKOŃCZENIE

Michaił Bakunin przez całe swoje życie był gorącym zwolennikiem i propagatorem idei wolności, miłości i dobroci jako przymiotów charakteryzujących naturę człowieka. Przeszedł on swoją "ewolucję" od stanowiska skrajnie religijnego do koncepcji radykalnie ateistycznej, w których mimo różnic poglądowych, zawsze centralnym punktem był człowiek. Jako młody człowiek wierzył w "odgórnie" urządzony boski  świat, by ostatecznie dojść do "oddolnej" ewolucji świata pozbawionego Boga. Mimo, że swój anarchizm i ateizm starał się wyjaśnić w jak najbardziej naukowy sposób, odwołując się do teorii Darwina, zdobyczy takich dziedzin naukowych jak psychologia czy socjologia to jednak w ostatecznym rozrachunku nie udało mu się przekonać sceptyków do swojej teorii, ani też wprowadzić swojej wizji w życie. Pozostał sam na polu bitwy, schorowany i tracący "wiarę" w ludzkość.

Rekonstrukcja myśli antropologicznej i politycznej Michiła Bakunina daje podstawy do tego, by jego filozofię nazwać logicznie spójną, gdyż da się jej poszczególne elementy połączyć w miarę spójną całość, jednak w wielu miejscach można wytknąć Rosjaninowi brak precyzji czy konsekwencji. Być może jest to wynik nieokiełznanego, twórczego życia i filozofowania, który charakteryzował "rosyjskiego niedźwiedzia" lub też jest to próba zwrócenia uwagi na niemożliwość rozważania na temat wolności czy miłości w iście akademickim, "kantowskim" stylu. Możliwe, że to także wyraz sprzeciwu wobec jakiegokolwiek ograniczania, schematyzowania wszelakiej ludzkiej działalności, który zniewala w człowieku jego twórczy pierwiastek, któremu obce nie mogą stać się uczucia, wartości czy emocje.

Krytyka instytucji Państwa i Kościoła miała wskazać człowiekowi furtkę do wolnego swobodnego życia, opartego na wzajemnym zaufaniu. Owa krytyka jest w dużej mierze zasadna, gdyż wytyka wypaczenia i zło, wynikające z władzy, nierówności klasowych czy majątkowych. Wskazanie i krytyka głupoty ludzkiej, napiętnowanie deprecjonowania fundamentalnych ludzkich wartości w życiu codziennym są także niewątpliwymi zaletami bakuninowskich pomysłów Jednakże czasem zarzuty wobec instytucji mających wpływ na kształtowanie życia człowieka są wysoce niesprawiedliwe i wynikają z głębokiej, subiektywnej niechęci i urazy rosyjskiego filozofa, a nie z rzetelnej, racjonalnej metody badawczej.

Analiza poglądów Bakunina wykazała, że nie jest niemożliwe urządzenie stosunków międzyludzkich opartych na wierze w humanizm, antropocentryzm, wolność absolutną i moc stwórczą człowieka. Rzeczywiście Bakunin w iście feuerbachowskim stylu postawił człowieka na piedestale, który zajmował Bóg. Dlatego też zapoznanie się z filozofią Rosjanina, może być cenną podpowiedzią, punktem wyjścia dla ludzi szukających odpowiedzi na egzystencjalne pytania niekoniecznie powiązanych z jakąkolwiek religią. Podobnie w rozdziale niniejszej pracy dotyczącym zagadnień politycznych można odnaleźć szereg kwestii, które rzeczywiście mogą doprowadzić do zadumy nad stanem życia politycznego, stosunków międzynarodowych i roli polityki w życiu człowieka w kontekście jego wolności. Ponadto wydaje się, że przedstawiona w niniejszej pracy koncepcja anarchizmu kolektywistycznego wskazuje, iż potoczne, stereotypowe społeczne myślenie o anarchizmie przedstawiane często w mas mediach jest dalekie do prawdy. Bakunin pokazał, że ateizm i anarchizm to nie chaos, nihilizm i upadek człowieczeństwa, ale wręcz są czymś zupełnie odwrotnym tj. kwintesencją ludzkich wartości, wiary w dobroć, wyjątkowość i niepowtarzalność człowieka. W swojej antropologii i filozofii politycznej udowodnił więc, że to człowiek jest wartością nadrzędną wobec wszelakich ludzkich wytworów - niezależnie od ich charakteru i przeznaczenia. Niestety dla myśli ateistycznej do dziś kwestie aksjologii pozostają nierozstrzygnięte, jednak ciągle są podejmowanie próby wykazania wartości, jako wytworu człowieczeństwa (m.in. próby  Andrzeja Niemczuka[136]).

Pytaniem po dziś nierozstrzygniętym jest kwestia dlaczego ludzkość nie podążyła ścieżką naznaczoną przez Rosjanina, skoro opierał on organizację społeczną na postulatach dobroci ludzkiej natury, wolności, równości i sprawiedliwości. Czyżby Bakunin mylił się co do natury człowieka? Czyżby Hobbes miał rację? Niewiadomo.

Historia pokazała, że ostateczne rozwiązania Bakunina, głoszone z wielkim przekonaniem i gorliwością nie stały się ogólnoświatową drogą, jaką obrała ludzkość, chociaż trzeba przyznać, że fundament idei Państwa czy Kościoła nie pozostał nienaruszony. Bakunin mimo, że skończył swój żywot samotnie straciwszy wiarę w ludzkość, to pamięć po nim pozostała i pozostaje wiecznie żywa. Czego przykładem mogą być chociażby ciągle powstające "komuny", prężnie działające niezależne wydawnictwa propagujące myśl anarchistyczną m.in. Bractwo Trójka czy Red Rat lub choćby istnienie setek witryn internetowych traktujących o anarchizmie Bakunina (największy polski portal, w którym można znaleźć prawie wszystkie prace Rosjanina http://bakunin.pl/). Mało tego, dowodem na racjonalistyczne, "ludzkie", bakuninowskie wyjaśnienie świata oparte na pędzie do wiedzy są zdobycze współczesnej nauki np. w fizyce zderzacz hadronów, w biologii prace Richarda Dawkinsa czy na polu antropologii religii twórczość Daniela Dennetta.  Po dziś dzień inspiruje i zmusza do zastanowienia się nad kwestią wolności oraz refleksji nad "nienaruszalnymi" zastanymi w danych warunkach historycznych instytucjami, co pomimo niedociągnięć warsztatowych filozofii i utopijności myśli Michaiła Bakunina, jest jego największą zaletą.

Przypisy

[136]         A. Niemczuk, Stosunek wartości do bytu: dociekania metafizyczne, Lublin 2005.

Wstęp | Życie i inspiracje filozoficzne Michaiła Bakunina | Bakunina antropologia filozoficzna | Myśl polityczna Michaiła Bakunina | Zakończenie



[strona główna] [biografia] [pisma] [opracowania] [ikonografia] [bibliografia] [odnośniki] [redakcja]
Strony Internetowe Trojka Design  © 2001-2013 rozbrat.org