Wiktor Rysak

Antropologia filozoficzna i myśl polityczna Michaiła Bakunina

Nota redakcyjna
Praca magisterska obroniona w czerwcu 2009 r. na Uniwersytecie Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie na Wydziale Filozofii i Socjologii. Praca opublikowana za wiedzą i zgodą autora.


WSTĘP

Niniejsza praca jest próbą zrekonstruowania głównych zagadnień dotyczących myśli  rosyjskiego rewolucjonisty, Michaiła Aleksandrowicza Bakunina z zakresu filozofii politycznej oraz antropologii filozoficznej, które stanowią o esencji jego anarchizmu kolektywistycznego. Rozważania Bakunina o charakterze anarchistycznym mają być odpowiedzią na najbardziej podstawowe, egzystencjalne kwestie dotyczące  ludzkiego życia, które poprzez konkretne warunki historyczne są nierozerwalnie   związane z każdym indywidualnym istnieniem. Chodzi Rosjaninowi o rozstrzygnięcie fundamentalnych pytań natury filozoficznej odnoszących się do zasadności relacji wiążących człowieka z Państwem[1] i religią oraz mają być drogowskazem dla ludzkiej przyszłości. Filozoficzne rozważania Bakunina oparte w głównej mierze na darwinizmie dotykają także kwestii etyczno-moralnych kształtujących stosunki międzyludzkie i są próbą wskazania genezy człowieka, jego świadomości, woli, inteligencji, wartości i emocji. W ogólnym zamierzeniu praca ta ma być próbą rekonstrukcji i oceny bakuninowskiej podróży przez historię ludzkości dotykającą trzech fundamentalnych zagadnień kształtujących ludzkie życie tj. Państwa, Boga oraz etyki. Przede wszystkim jednak niniejsza praca ma uakzać jaka jest odpowiedź Bakunina na pytanie o rolę i miejsce człowieka w świecie.

Pomysł rekonstrukcji myśli antropologicznej i politycznej Michaiła Bakunina był spowodowany podobnymi zainteresowaniami natury filozoficznej autora niniejszej pracy z zainteresowaniami rosyjskiego anarchisty. Kwestie dotyczące wolności, religii oraz poruszające zagadnienia związane z formami ustrojów politycznych są ponadczasowo aktualne. Ponadto wydają się być one fundamentalnymi warunkami kształtującymi ludzką świadomość, jak i codzienne życie. Dlatego też samodzielny namysł nad nimi, w opinii autora tej pracy jest niezbędny do uformowania własnego światopoglądu, własnej krytycznej analizy tego kim się jest i samowiedzy dotyczącej swej roli w społeczeństwie. Przyczynkiem do racjonalnego, zdystansowanego spojrzenia na otaczającą rzeczywistość może właśnie stać się filozofia Bakunina, dająca co prawda subiektywną odpowiedź (zwłaszcza może oburzać negatywna ocena religii), jednak sięgająca do zasadniczych determinantów ludzkiego życia. Dodatkowym bodźcem, który spowodował chęć zgłębienia ideologii bakuninowskiego anarchizmu była, podobna jak u Bakunina, krytyczna, negatywna ocena  współczesnych nam stosunków międzyludzkich charakteryzujących się permysywizmem moralnym, społeczeństw konsumpcyjnych opartych na anonimowości i braku zaufania, dominacji pieniądza oraz rosnącego skomputeryzowania wszystkich dziedzin życia. Zatem poprzez historyczno-filozoficzną rekonstrukcję bakuninowskiej myśli opartej na krytyce dziewiętnastowiecznej polityczno-społecznej rzeczywistości, ale jednak dającą pozytywne wskazówki, autor tej pracy stara się zwrócić uwagę na ogólnoludzkie wartości takie jak wolność, braterstwo, równość i sprawiedliwość, które w ocenie autora pracy zanikają gdzieś w gąszczu codziennego chaosu i pośpiechu bez względu na historyczne warunki.

Praca ze względu na określony problem badawczy traktuje w głównie o dorosłej, finalnej anarchistycznej koncepcji Michaiła Aleksandrowicza. Pominięte zostały głównie zagadnienia związane z pomysłami Bakunina odnośnie Federacji Wszechsłowiańskiej, interpretacji jego słynnej Spowiedzi czy choćby omówienia "praktycznej" działalności  anarchistycznej oraz -  ze względu na filozoficzny charakter pracy - myśli Bakunina poświęconej krytyce ówczesnych stosunków politycznych. Nie mogło zabraknąć w tej pracy rysu biograficznego Rosjanina oraz ukazania inspiracji filozoficznych (Schelling, Fichte, Hegel), które odcisnęły wyraźne piętno na ostatecznej formie anarchizmu kolektywistycznego Bakunina. Autor tej pracy stara się w pracy pokazać kwestionowaną przez niektórych badaczy logiczność, konsekwencję i ewolucję myśli autora Katechizmu Rewolucyjnego na przestrzeni lat jego życia , które przez wybuchowy, nieokiełznany charakter, są zdaniem niektórych interpretatorów trudne do obronienia. Nawet w traktatach filozoficznych Bakunin często daje ponieść się emocjom i odbiega od głównego wątku wywodów, jednak w bakuninowskim chaosie da się wykazać całościową spójność i pomysł na szczegółowe omówienie ważnych dla niego zagadnień.

Niniejsza praca składa się z trzech rozdziałów, które mają pokazać życiową i filozoficzną drogę, jaką przebył Rosjanin by ostatecznie uformować wizję anarchistycznego społeczeństwa oraz w sposób szczegółowy i krytyczny prześledzić jego antropologiczne i polityczne rozwiązania.

Pierwszy rozdział zatytułowany Życie i inspiracje filozoficzne Michaiła Bakunina podzielony został na dwa podrozdziały by dokładniej i przejrzyściej pokazać zmiany w myśleniu młodego Rosjanina, które były spowodowane nie tylko warunkami życiowymi oraz atmosferą w której dorastał Michaił Aleksandrowicz (Życiorys Michaiła Bakunina), ale również fanatycznym zaangażowaniem w studia filozoficzne (Inspiracje filozoficzne młodego Bakunina). Warto było poświęcić tym zagadnieniom odrębny rozdział, aby zrozumieć psychologiczne, emocjonalne i egzystencjalne przyczyny odrzucenia zastanego świata na rzecz utopijnego anarchizmu.

Drugi rozdział pt. Bakunina antropologia filozoficzna to podzielona na trzy podrozdziały ( Kim jest człowiek, Relacja człowieka z Bogiem, Miejsce nauki w życiu człowieka) rekonstrukcja najważniejszych zagadnień antropologicznych kształtujących, napędzających i warunkujących ludzką egzystencję tj. wolność, społeczeństwo, religia, nauka ­- z którymi Rosjanin rozprawia się (w swojej ocenie) w sposób krytyczny, unaukowiony, ponieważ oparty na teorii ewolucji Karola Darwina.  W tym rozdziale autor pracy poprzez analizę myśli Michaiła Aleksandrowicza stara się odpowiedzieć kto jest sprawcą i kreatorem zmian w otaczającym go świecie? Co jest celem "historii"? Czy możliwe jest zdobycie wiedzy o genezie ludzkości? Jakie miejsce  i jaką rolę w życiu człowieka odgrywa religia oraz czy jest ona potrzebna? Oraz jaką formę winna przybrać nauka i do czego powinna służyć człowiekowi?

Trzeci, ostatni rozdział zatytułowany Myśl polityczna Michiła Bakunina to szczegółowe omówienie zagadnień z zakresu filozofii polityki. Pierwszy podrozdział to Bakunina krytyka instytucji Państwa, czyli wyjaśnienie z pozycji anarchisty nieuniknionego błędu, bezzasadności założenia, istnienia Państwa. Następnie w drugim podrozdziale pt. Krytyka umowy społecznej Rousseau ukazane zostały zastrzeżenia Bakunina odnośnie propozycji Rousseau skutkujący utrzymaniem ludzi w dwóch nierównych klasach społecznych. Z kolei trzeci podrozdział to pozytywna wizja i propozycja Michaiła Aleksandrowicza odnośnie urządzenia stosunków społecznych opartych na bezpaństwowości, czyli fragment pt. Anarchizm Michiła Bakunina. Na koniec w podrozdziale zatytułowanym Bakunin a Marks przedstawione zostały przyczyny konfliktu dwóch wielkich dziewiętnastowiecznych, socjalistycznych myślicieli. Jednak meritum stanowi omówienie różnic w poglądach odnośnie przyszłej rewolucji oraz urządzenia społeczeństwa porewolucyjnego.

Część merytoryczna pracy w głównej mierze została oparta na krytycznej analizie tekstów źródłowych rosyjskiego anarchisty zawartych w dwutomowym zbiorze wydanym przez Hannę Temkinową w 1965 roku. Ponadto autor niniejszej pracy skorzystał w uzupełnieniu myśli anarchistycznej Rosjanina z Katechizmu Rewolucyjnego oraz Katechizmu Narodowego autorstwa Bakunina. Liczba opracowań książkowych bakuninowskiej filozofii na polskim rynku wydanych po 1989 roku jest dosyć mała, ale ich wartość merytoryczna (m.in. prace Jacka Uglika, Adama Duszyka, a przede wszystkim świetna biografia napisana przez Antoniego Kamińskiego oraz jego liczne artykuły) pozwoliły na dokładne zanalizowanie i przestudiowanie myśli rosyjskiego anarchisty kolektywistycznego. Rzecz jasna autor dotarł również do książek wydanych w Polsce przez obaleniem komunizmu, jednak zawarta w nich krytyka Bakunina pozwala sądzić, iż nie były one w pełni obiektywne (z wyjątkiem prac dotyczących anarchizmu Bakunina autorstwa Hanny Temkinowej).

Przypisy

[1]          W swoich pismach Bakunin używa różnej formy pisowni słowa państwo. Raz zaczyna wyraz z małej litery - co oznacza, że omawia zagadnienia konkretnego państwa, konkretnej zbiorowości ludzkiej np. państwo Polskie. Pisownia  "państwa" z wielkiej litery oznacza omawianie swojej definicji, pojęcia Państwa w odniesieniu do idei, instytucji, pomysłu na życie społeczne, które zniewala człowieka pozbawiając go wolności. Oczywiście Bakunin nie byłby sobą, gdyby stosował się stale do tej reguły, jednak dwojaka pisownia tego akurat wyrazu nie może być przypadkowa, dlatego też autor w swojej pracy stosuje regułę nakreśloną przez rosyjskiego anarchistę.

Wstęp | Życie i inspiracje filozoficzne Michaiła Bakunina | Bakunina antropologia filozoficzna | Myśl polityczna Michaiła Bakunina | Zakończenie



[strona główna] [biografia] [pisma] [opracowania] [ikonografia] [bibliografia] [odnośniki] [redakcja]
Strony Internetowe Trojka Design  © 2001-2013 rozbrat.org