Adam Leśniewski

Bakunin a sprawy polskie w okresie Wiosny Ludów

Nota redakcyjna

Broszura jest pierwszą częścią pracy Adama Leśniewskiego " Bakunin a sprawy polskie w okresie Wiosny Ludów i Powstania styczniowego 1863 r.", wydanej przez Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu w 1962 r. Praca w stosunku do oryginału została nieznacznie skrócona, opuszczono także część przypisów. Publikacja w wersji elektronicznej: Anarchistyczne Archiwa 2006.


W człowieka tym tkwiły zarodki działalności na wielką skalę,
wszelako popytu na nią nie było.
Hercen, Rzeczy minione i rozmyślania.

WSTĘP

Wśród licznych publikacji traktujących o Wiośnie Ludów i powstaniu styczniowym spotyka się niemało wzmianek o Bakuninie, brak natomiast monografii poświęconej jego słowianofilskiej ideologii oraz związkom, jakie istniały między polskim ruchem narodowowyzwoleńczym a jednym z jego najbardziej niezwykłych sojuszników.

W latach 1848-1863 poświęcił Bakunin sprawom polskim wiele uwagi, a w pewnych okresach stanowiły one główny ośrodek jego zainteresowań. Szczególnie mocno zaangażował się Bakunin w sprawy powstania styczniowego, a fakt ten godny jest podkreślenia choćby dlatego, że działał on wtedy, gdy liczba wybitnych Rosjan opowiadających się po stronie narodu polskiego była niewielka, zaś szowinizm wielkoruski - szczególnie w 1863 roku - tak silny .

Jedyne znane mi obszerniejsze studium na temat słowianofilstwa i udziału Bakunina w polskiej Wiośnie Ludów znajduje się w I tomie pracy Jurija Stiekłowa Michail Aleksandrowicz Bakunin. Praca ta jest bogato udokumentowana, a występujące w niej braki - podobnie jak i w tomie drugim - to niepełne wyzyskanie polskich źródeł oraz jej koncepcja, służąca przeprowadzeniu tendencyjnych i niesprawiedliwych w stosunku do Hercena wniosków.

Z polskich wydawnictw poświęconych Bakuniowi wymienić można kilka małych broszurek. Jest więc książeczka Leona Wasilewskiego Bakunin wobec Polaków i powstania styczniowego, z 1928 r. (ss. 28), która opierając się na niektórych tylko źródłach w ujęciu swym nie różnicuje polskiej strony na prawicę i lewicę, dalej, broszura Konrada Świerczyńskiego Michał Bakunin, z 1933 roku (ss. 32), zawierająca powierzchowną i nieścisłą, choć utrzymaną w przyjaznym dla Bakunina tonie jego biografię, wreszcie artykulik Władysława Ponieckiego Michał Bakunin, z 1935 r. (ss. 4), opisujący Bakunina jako szermierza ateizmu. Najobszerniejszą pracę o związku Bakunina ze sprawą polską dał Jan Kucharzewski, który w IV tomie swego cyklu "Od białego caratu do czerwonego" oraz w artykule Spowiedź Bakunina oparł się na bogatym materiale źródłowym. Prace te jednak stanowić mogą przykład subiektywizmu i tendencyjności w interpretowaniu faktów historycznych. Zamiarem Kucharzewskiego było przeprowadzenie dowodu na, to, iż rewolucjoniści rosyjscy nie mieli "ani sił, ani chęci" do współdziałania z polskim powstaniem, co miałoby usprawiedliwić separatyzm i wrogość białych do rewolucjonistów rosyjskich, a także umożliwić zrzucenie na nich winy za klęskę powstania styczniowego.

Równie wrogie wobec Bakunina stanowisko znajdujemy w przedmowie Adama Lewaka do wydanego przezeń zbioru dokumentów Polska działalność dyplomatyczna w 1863-64 r. (Warszawa 1937 r.).

Z powojennych publikacji wymienić należy artykuł Mariana Dziewanowskiego Herzen, Bakunin and the Polish Insurrection of 1863, który nie wnosząc niczego nowego, nie wychodzi poza stereotyp Bakunina "fantasty i głupca", przeciwstawionego Hercenowi "liberałowi" (1)


Poważny natomiast charakter posiada obszerny artykuł Henryka Wereszyckiego, który oparł się na ciekawych materiałach archiwalnych. Praca ta, zatytułowana Stosunki Hotelu Lambert z Hercenem i Bakuninem w przededniu powstania styczniowego ("Przegląd Historyczny", 1957), ogranicza się jednak w swej tematyce do względnie krótkiego okresu współdziałania obu stron i wyłączając z niej okres szwedzki nie obejmuje także całości stosunków Bakunina z prawicową częścią polskiej emigracji.

Spośród pozycji zagranicznych oprócz pracy Stiekłowa wymienić należy książkę Michaiła Pietrowicza Dragomanowa Giercen, Bakunin, Czernyszewskij i polskij wopros, która naświetlając zagadnienie z punktu widzenia ukraińskiego nacjonalizmu nie wnosi nowych danych do interesujących nas problemów.

Duże znaczenie, szczególnie dla wyjaśnienia stosunków łączących Bakunina z Hercenem, ma praca Irany Bielawskiej A. I. Giercen i polskoje nacjonalno-oswoboditielnoje dwiżenije 60-ych godow XIX wieka, w której Bakunin z uwagi na sam temat potraktowany jest jako postać marginesowa i nie zawsze sprawiedliwie osądzona.

Obszerne fragmenty poświęcone związkom Bakunina ze sprawą polską odnaleźć można także w biografii Michael Bakunin Edwarda Carra. Z uwagi na ogólnobiograficzny charakter książki autor nie usiłuje koncentrować się na "polskim rozdziale" Bakunina, który potraktowany został przez Carra z lekką ironią. Praca ta zresztą, oparta na dość bogatym materiale, znacznie jednak uboższym niż u Stiekłowa, pomija część polskich źródeł, zaś zawarta w niej interpretacja motywów działalności Bakunina w zbyt dużej mierze opiera się na psychologicznych kryteriach .

Z zachodnich monografii wymienić wreszcie należy Benoit Hepnera Bakounine et le panslavisme revolutionnaire en Russie et en Europe, w której tylko 3 fragmenty poświęcane są bezpośrednio Bakuninowi. Jest w tej pracy coś, co ją upodabnia do książki Kucharzewskiego. Wrogi wszelkim "totalitaryzmom" (...) autor pragnie dowieść, iż ruch ten bierze swój początek z ideologii Bakunina. Temu nie nowemu pomysłowi podporządkowana jest większość wywodów Hepnera. Warto jednak zauważyć, iż Hapner nie bez słuszności przypisuje polskiej problematyce i polskim działaczom duży wpływ na kształtowanie świadomości Bakunina, choć jego teza o wpływie filozoficznych prac Cieszkowskiego z lat 1838-1842 na ideologię Bakunina nie jest przekonywająca.

Poza wymienionymi pozycjami fragmenty dotyczące związków Bakunina ze sprawami polskimi spotkać można w każdej niemal pracy poświęconej bądź historii powstania styczniowego, bądź działalności rosyjskich rewolucyjnych demokratów, w szczególności zaś Hercena. Wzmianki te starałem się w miarę możliwości uwzględnić, o ile wnosiły coś nowego lub dawały podstawę do polemiki.

Pierwsza część pracy traktuje o okresie Wiosny Ludów, kiedy to Bakunin, powodowany szczerym oburzeniem ma ciemięzców Polski oraz poczuciem własnej bezsiły z powodu braku masowego rosyjskiego ruchu rewolucyjnego, wiązał swe nadzieje na obalenie reżymu carskiego ze zwycięstwem rewolucji polskiej. Nie zrażony wieloma niepowodzeniami i brakiem zaufania usiłował Bakunin wziąć udział w walkach przeciwko Rosji z terenu W. Ks. Poznańskiego. Tylko przedwczesne załamanie powstania na tym terenie zwróciło na krótko jego uwagę od spraw polskich w stronę ruchu czeskiego. W tym też czasie, tj. w ostatnich miesiącach Wiosny Ludów i pod jej bezpośrednim wpływem, ukształtował się ostatecznie jego słowianofilski światopogląd, w którym kwestia polska odgrywała bodaj decydującą rolę, a akcenty radykalizmu społecznego i internacjonalizmu dźwięczały silniej niż dotąd.

Druga część pracy obejmuje okres od ucieczki Bakunina z Syberii do czasu jego pierwszego pobytu w Szwecji. Wzrastające napięcie rewolucyjne w Rosji oraz jawne przygotowania do powstania w Polsce spowodowały, iż Bakunin bez reszty oddał się polskiej sprawie. Mimo że w działalności tej był on silnie związany z Hercenem, to jednak istniejące między nimi różnice światopoglądowe zadecydowały o odrębności postawy Bakunina wobec powstania i w miarę upływu zdarzeń stały się przyczyną tak głębokich rozbieżności, że doprowadziły w końcu do jawnego między nimi zerwania.

W poszukiwaniu sprzymierzeńców zwracał się Bakunin zarówno do lewego, jak i do prawego skrzydła emigracji polskiej. Rzeczywiste jednak związki sojusznicze łączyły go tylko z czerwonymi, w stosunku do których zajmował lojalne stanowisko. Wolny był przy tym Bakunin od złudzeń, że lewica powstańcza podziela jego federalistyczne i coraz bardziej anarchistyczne poglądy. Jeśli mimo to godził się na jak najdalsze - z jego punktu widzenia - kompromisy i przejawy braku zaufania wobec własnej osoby, to tylko dlatego, że stał na stanowisku, iż obalenie caratu stanowi kluczowy problem dla Rosji i Polski, tj. że ewentualne zwycięstwo powstania pozwoli przypuścić zwycięski szturm na pozycje absolutyzmu w samej Rosji. Mimo wspomnianych trudności warunki, w jakich wypadło Bakuninowi działać w latach 1862-1863, były znacznie korzystniejsze niż w 1848 i 1849 roku. Wtedy, w okresie Wiosny Ludów, pozbawiony większego politycznego znaczenia musiał gorliwie zabiegać o zgodę na współpracę z przedstawicielami polskiego ruchu. Teraz, wsparty autorytetem Hercena i "Kołokoła" oraz własną przeszłością, zdawał się w oczach Polaków reprezentować potężną siłę rewolucji rosyjskiej. Nic dziwnego, że bez trudu nawiązywał kontakty z emigracją polską, która niekiedy z własnej inicjatywy szukała z nim zbliżenia. Dodatkowym bodźcem skłaniającym - szczególnie prawicę polską - do współpracy z Bakuninem była jego większa niż u Hercena ustępliwość w sprawach programowych, które traktował jako posunięcia taktyczne, oraz szczególny rodzaj "operatywności", którego nie miał Hercen, a który w oczach Polaków stanowił zaletę Bakunina (2). Gorycz klęski powstania styczniowego oraz nie ziszczonych nadziei na pomoc rewolucjonistów rosyjskich wzmogły wśród wielu emigrantów polskich nacjonalistyczne uprzedzenia, których ofiarą padł między innymi Bakunin, i to w najbardziej dramatycznym dla niego okresie. Nic bowiem nie dowodzi bardziej przekonywająco czystości jego intencji, jak entuzjastyczny udział w nieudanej wyprawie na Żmudź, której szansę oceniał Bakunin bardzo realistycznie. Prawdą jest także, iż wiązał Bakunin z tym przedsięwzięciem nadzieje na utworzenie legionu rosyjskiego, lecz zamiar ten - wbrew wysuwanym pod jego adresem insynuacjom - nie kolidował przecież z interesami polskiego powstania. Nie był oczywiście Bakunin bez winy, jeżeli chodzi o rozdmuchiwanie wiary powstańców w potęgę i gotowość rewolucji rosyjskiej, ale prawdą jest i to, iż ostateczne decyzje o wybuchu powstania podjęto niezależnie od stanu przygotowań rosyjskich i wbrew wyraźnym przestrogom Hercena, a nawet Bakunina. Klęska powstania styczniowego zamknęła określony rozdział życia Bakunina. W wyniku nagromadzonych bolesnych doświadczeń wycofał się on z uczestnictwa w sprawach polskiego ruchu narodowowyzwoleńczego, a także porzucił słowianofilską ideologię, z której, faktycznie rzecz biorąc, zrezygnował już pod naporem rzeczywistości w czasie trwania powstania. Poświęcając się - tym razem - ruchowi anarchistycznemu, nie wyrzekał się przecież Bakunin swej przeszłości, a stosunku swego do spraw polskich starał się nie opierać na rachunku krzywd osobistych i zadraśniętej ambicji, które nieraz były jego udziałem w czasie Wiosny Ludów i powstania styczniowego.


Przypisy

1) Według oceny prof. Henryka Mościckiego artykuł Dziewanowskiego reprezentuje poziom "pracy magisterskiej". (Biblioteka PAN, Kraków, rkps 3780). Opinię tę znalazłem w brulionie opatrzonym nagłówkiem "Notaty dotyczące Aleksandra Hercena, Michała Bakunina i stosunków polskich rewolucjonistów z rosyjskimi w połowię XIX wieku". 26 luźnych kartek z notatkami prof. Mościckiego pozwala przypuszczać, że zamierzał on napisać artykuł lub pracę poświęconą temu zagadnieniu.

2) Charakterystyczna ocena B. Limanowskiego: "Był to człowiek myśli [Hercen], lecz nie czynu. Refleksja i sceptycyzm nie pozwalały mu przejąć się gorąco zadaniem bieżącej chwili. Bakunin za to, mniej konsekwentny w poglądach, prawdziwym był mężem czynu, obejmującym szybko warunki działania i chwytającym od razu wszelką sposobność do walki". Historia ruchu narodowego od 1861 do 1864, Lwów 1882, s. 159.

 

Wstęp | Bakunin i Polacy - pierwsze kontakty | Bakunin a kolonia polska w Brukseli w przeddzień rewolucji lutowej | Bakunin a sprawy polskie między lutym a czerwcem 1848 roku | Słowianofilstwo Bakunina | Bakunin na kongresie praskim | Bakunin w okresie przygotowań do powstania czeskiego



[strona główna] [biografia] [pisma] [opracowania] [ikonografia] [bibliografia] [odnośniki] [redakcja]
Strony Internetowe Trojka Design  © 2001-2013 rozbrat.org